1. Mở đầu

Trong đời sống xã hội hiện đại, hoạt động đo lường nói chung và đo lường nói riêng hiện diện ở mọi nơi, từ những phương tiện đo như cân thông dụng tại chợ truyền thống, trung tâm thương mại, siêu thị; cột đo xăng dầu; đồng hồ điện, nước cho đến những hàng hóa đóng gói sẵn lưu thông trên thị trường. Đo lường chính xác là yếu tố tiên quyết để kiến tạo niềm tin, đảm bảo công bằng xã hội, văn minh thương mại và quan trọng hơn hết Đo lường là công cụ hữu hiệu nhất để bảo vệ quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng.

Tuy nhiên, để chủ động ứng phó với những thách thức của tình trạng gian lận thương mại, đo lường chính xác trở thành công cụ thiết yếu và hữu hiệu nhất để bảo vệ quyền lợi kinh tế và niềm tin của người dân. Bài viết này sẽ làm rõ luận điểm "Đo lường chính xác là công cụ bảo vệ quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng" thông qua việc đánh giá kết quả thực hiện Đề án 996 giai đoạn đến năm 2025 và định hướng triển khai giai đoạn 2026-2030, gắn liền với các quy định mới về phân cấp quản lý.

2. Phân tích và đánh giá

Cơ sở pháp lý và thực tiễn:

Luật Đo lường năm 2011 là văn bản pháp lý cao nhất khẳng định quyền lợi của người tiêu dùng được thông tin trung thực về phép đo, lượng của hàng hóa, dịch vụ. Theo Luật Đo lường năm 2011, nguyên tắc cốt lõi của hoạt động đo lường là phải đảm bảo tính thống nhất, chính xác, minh bạch và công bằng. Đặc biệt, đối với các phương tiện đo nhóm 2 (các phương tiện dùng để định lượng hàng hóa, dịch vụ trong mua bán, thanh toán, đảm bảo an toàn, sức khỏe...), Nhà nước đặt ra các yêu cầu kiểm soát chặc chẽ đối với các phương tiện đo nhóm 2 thông qua các biện pháp kiểm soát về đo lường: Phê duyệt mẫu, kiểm định ban đầu, kiểm định định kỳ và kiểm định sau sửa chữa. Việc tuân thủ các quy định này không chỉ là nghĩa vụ pháp lý của tổ chức, cá nhân sử dụng phương tiện đo, sản xuất kinh doanh hàng đóng gói sẵn mà còn là lời cam kết về sự trung thực đối với khách hàng. Khi một doanh nghiệp thực hiện tốt công tác đo lường, họ đang trực tiếp bảo vệ túi tiền của người tiêu dùng, giúp người dân "mua đúng, cân đủ".

Phân cấp quản lý về đo lường đến tận cơ sở

Để bảo vệ người tiêu dùng hiệu quả, hệ thống văn bản pháp luật về đo lường không ngừng được hoàn thiện theo hướng phân cấp mạnh mẽ, đưa công tác quản lý nhà nước về đo lường gần cơ sở nhất.

Trong thời gian qua, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong công tác quản lý nhà nước về đo lường nhiều văn bản quan trọng được ban hành điển hình như Chỉ thị số 38-CT/TW ngày 30/7/2024 của Ban Bí thư về đẩy mạnh công tác tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng quốc gia đến năm 2030 và những năm tiếp theo; Quyết định số 996/QĐ-TTg ngày 10/8/2018 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án "Tăng cường, đổi mới hoạt động đo lường hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập quốc tế giai đoạn đến năm

Lãnh đạo Sở KH&CN phát biểu khai mạc khóa đào tạo

Điểm đột phá trong công tác quản lý nhà nước đối với Khoa học và Công nghệ nói chung và đo lường nói riêng trong năm 2025 là việc thực thi Nghị định số 132/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2025 của Chính phủ quy định về phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương 02 cấp trong lĩnh vực quản lý nhà nước của Bộ Khoa học và Công nghệ; Thông tư 07/2025/TT-BKHCN ngày 20/6/2025 của Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Quy định về phân cấp, phân định thẩm quyền khi tổ chức chính quyền địa phương 02 cấp trong lĩnh vực tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ Khoa học và Công nghệ.

Phổ biến tuyên truyền các quy định của pháp luật về đo lường

Theo đó, UBND cấp xã, phường chính thức được trao thẩm quyền và trách nhiệm trực tiếp thực hiện kiểm tra nhà nước về đo lường trong phạm vi địa bàn quản lý (theo Điều 3 Thông tư 07).

Điều này có ý nghĩa thực tiễn to lớn: Chính quyền xã, phường là nơi sát dân nhất, quản lý trực tiếp các chợ dân sinh, tiệm tạp hóa và cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ. Việc phân cấp này giúp phát hiện và xử lý nhanh chóng các hành vi gian lận đo lường ngay tại "gốc", giải quyết kịp thời các bức xúc của người tiêu dùng.

Kết quả đạt được

Qua tổng kết giai đoạn 1 thực hiện Đề án "Tăng cường, đổi mới hoạt động đo lường hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam" đến 2025 (Đề án 996), công tác kiểm soát về đo lường đã đạt được những kết quả tích cực:

- Công tác tuyên truyền, hướng dẫn các văn bản quy phạm pháp luật về tiêu chuẩn đo lường chất lượng được phổ biến kịp thời, đúng quy định của pháp luật cho các tổ chức, cá nhân trên địa bàn tỉnh, qua đó góp phần nâng cao nhận thức của các tổ chức, cá nhân trong việc chấp hành các quy định của nhà nước về TCĐLCL.

- Công tác hỗ trợ các doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh nâng cao nghiệp vụ về đo lường trong việc kiểm soát lượng của hàng đóng gói sẵn giúp bảo đảm đo lường tại doanh nghiệp nâng cao năng suất, đảm bảo chất lượng sản phẩm, hàng hóa; bảo đảm công bằng xã hội, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mọi tổ chức, cá nhân liên quan; bảo vệ sức khỏe cộng đồng, an toàn lao động và môi trường; đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo nhằm nâng cao năng lực sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp để tham gia sâu và rộng hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

- Công tác kiểm tra, kiểm soát về đo lường, chất lượng hàng hóa lưu thông trên thị trường triển khai thực hiện kịp thời, đảm bảo hoàn thành kế hoạch đã đề ra, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, đáp ứng yêu cầu quản lý... Thực hiện tốt công tác phối hợp với các cơ quan hữu quan trong công tác kiểm tra, kiểm soát về đo lường, chất lượng sản phẩm, hàng hóa và xử lý vi phạm hành chính theo quy định của pháp luật. Giai đoạn 2019-2025 phối hợp với các Sở, ngành, địa phương thực hiện kiểm tra nhà nước về đo lường tại 136 cơ sở, kết quả: phát hiện 12 cơ sở vi phạm về đo lường, cơ quan chức năng đã xử phạt vi phạm hành chính với số tiền trên 835.574.549 đồng. Qua đó đã góp phần đảm bảo tính chính xác, công bằng và minh bạch trong giao dịch thương mại, bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng.

Tổ chức thi hoàn thành khóa đào tạo kiểm tra nhà nước về đo lường

Đặc biệt, công tác đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực được triển khai kịp thời, xác định là nhiệm vụ trọng tâm. UBND tỉnh ban hành Kế hoạch số 1260/KH-UBND ngày 01/8/2025 về bồi dưỡng tập huấn chuyên môn, nghiệp vụ cho cán bộ, công chức, viên chức ở cấp tỉnh, cấp xã thực hiện nhiệm vụ mới được phân cấp, phân quyền trong lĩnh vực tiêu chuẩn đo lường chất lượng trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa năm 2025, 2026. Trong năm 2025 đã tập trung nguồn lực tổ chức 05 khóa tập huấn, bồi dưỡng chuyên sâu về tiêu chuẩn đo lường chất lượng cho đội ngũ cán bộ, công chức tại các xã, phường. Đây là lực lượng nòng cốt, gần dân nhất, được trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng để thực hiện các nhiệm vụ mới được phân cấp, phân quyền. Đây là lực lượng nòng cốt, là "cánh tay nối dài" của cơ quan quản lý nhà nước, đảm bảo việc kiểm tra đo lường tại tuyến cơ sở được thực hiện đúng quy trình, đúng pháp luật.

Vấn đề tồn tại và thách thức

Bên cạnh những kết quả đã đạt được, quá trình triển khai thực hiện Đề án 996 và công tác quản lý đo lường trong thực tiễn vẫn còn đối diện với một số thách thức cần sớm được khắc phục:

- Một bộ phận doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn xem hoạt động đo lường chỉ là việc tuân thủ quy định kiểm định định kỳ mang tính chất đối phó, chưa thực sự coi đây là công cụ quản trị tiên tiến để nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh. Điều này dẫn đến việc đăng ký tham gia Chương trình đảm bảo đo lường tại một số đơn vị còn mang tính hình thức.

- Mặc dù hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đã tương đối đầy đủ, nhưng nguồn lực (nhân sự, kinh phí) để hỗ trợ doanh nghiệp triển khai cụ thể các hoạt động kỹ thuật đo lường còn hạn chế. Đội ngũ chuyên gia tư vấn về xây dựng chương trình đảm bảo đo lường tại địa phương năng lực và kinh nghiệm thực tiễn chưa tương xứng, chưa đáp ứng kịp thời các yêu cầu kỹ thuật phức tạp và nhu cầu ngày càng đa dạng của cộng đồng doanh nghiệp trong bối cảnh mới.

- Công tác phối hợp giữa các sở, ngành trong việc thanh tra, kiểm tra và quản lý nhà nước về đo lường đôi lúc chưa thực sự nhịp nhàng, dẫn đến hiệu quả phát hiện và xử lý vi phạm ở một số lĩnh vực chưa cao. Các hành vi gian lận thương mại về đo lường ngày càng tinh vi (sử dụng công nghệ cao để tác động vào phương tiện đo) đòi hỏi năng lực và thiết bị kiểm tra phải liên tục được cập nhật, hiện đại hóa.

3. Kết quả và thảo luận

Đo lường chính xác mang lại "lợi ích kép" cho cả người tiêu dùng và góp phần phát triển kinh tế - xã hội:

- Đối với người tiêu dùng: Đo lường chính xác là công cụ hữu hiệu nhất để bảo vệ túi tiền của người dân. Khi mua 1 lít xăng, 1 kg gạo hay thanh toán hóa đơn tiền điện, người dân phải nhận được đúng giá trị mình chi trả. Sự minh bạch này giúp củng cố niềm tin xã hội.

- Thiết lập môi trường kinh doanh bình đẳng: Việc thực hiện nghiêm các quy định về đo lường giúp loại bỏ sự cạnh tranh không lành mạnh bằng thủ đoạn gian lận định lượng. Các doanh nghiệp làm ăn chân chính, tuân thủ Đề án 996 sẽ được bảo vệ, có điều kiện phát triển thương hiệu bền vững.

- Nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước thông qua đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và xã hội hóa: Việc triển khai Kế hoạch thực hiện Đề án 996 giai đoạn 2026-2030 đánh dấu bước chuyển mình trong công tác quản lý nhà nước về đo lường. Thay vì chỉ tập trung vào kiểm tra nhà nước, hoạt động đo lường đang chuyển dịch mạnh mẽ sang tăng cường hậu kiểm và xã hội hóa, khuyến khích sự tham gia giám sát của cộng đồng. Sự phân cấp quản lý rõ ràng giúp chính quyền địa phương chủ động hơn trong việc phát hiện và xử lý vi phạm ngay tại cơ sở, từ đó tạo ra một mạng lưới bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng rộng khắp, kịp thời và hiệu quả hơn.

4. Kết luận, đề xuất

Đo lường là thước đo của văn minh thương mại. Với cơ chế phân cấp, phân quyền mạnh mẽ cho chính quyền xã, phường và sự chuẩn bị kỹ lưỡng về nhân lực qua các khóa đào tạo chuyên sâu, công tác đo lường đang thực sự trở thành "lá chắn" vững chắc ngay tại cơ sở. Sự vào cuộc đồng bộ từ chính sách, đội ngũ thực thi đến nhận thức của doanh nghiệp và người tiêu dùng sẽ đảm bảo rằng: Đo lường luôn là công cụ bảo vệ quyền lợi chính đáng và thiết thực nhất của người tiêu dùng.

Đo lường không chỉ là con số kỹ thuật khô khan, mà là công cụ pháp lý sắc bén để bảo vệ công lý trong thương mại. Để công tác này thực sự phát huy hiệu quả trong giai đoạn 2026-2030, cần tập trung vào các giải pháp sau:

- Tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền về tiêu chuẩn đo lường chất lường để người tiêu dùng hiểu rõ quyền lợi của mình.

- Tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý (tem kiểm định điện tử, mã QR) để người dân dễ dàng giám sát.

- Thực hiện nghiêm túc Kế hoạch 9116/KH-UBND, duy trì đào tạo nghiệp vụ cho cán bộ cấp xã để đảm bảo năng lực thực thi công vụ tại cơ sở.

- Khuyến khích doanh nghiệp tham gia Chương trình đảm bảo đo lường, coi đây là lợi thế cạnh tranh cốt lõi trong bối cảnh hội nhập.

5. Tài liệu tham khảo

- Luật Đo lường số 04/2011/QH13.

- Nghị định số 132/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2025 của Chính phủ quy định về phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương 02 cấp trong lĩnh vực quản lý nhà nước của Bộ Khoa học và Công nghệ;

- Thông tư 07/2025/TT-BKHCN ngày 20/6/2025 của Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Quy định về phân cấp, phân định thẩm quyền khi tổ chức chính quyền địa phương 02 cấp trong lĩnh vực tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ Khoa học và Công nghệ;

- Kế hoạch số 9116/KH-UBND ngày 16/12/2025 thực hiện Đề án 996 giai đoạn 2026-2030.

- Báo cáo số 1931/BC-SKHCN ngày 30/9/2025 về kết quả sơ kết Đề án 996 giai đoạn đến 2025.

- Báo cáo số 3893/BC-SKHCN ngày 17/12/2025 về tình hình hoạt động KHCN năm 2025.

Phòng Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng